Selecteer een pagina

Ik heb een grondige hekel aan de uitdrukking “foto’s trekken”.

In de volksmond wordt dit heel vaak gezegd, maar in correct Nederlands wordt een foto gemaakt of genomen.

Laatst had ik het nog erger voor. Een vriendin van mij nodigde mij uit voor een verjaardagsfeestje. “Breng ineens ook uw kodak mee, dan kunt ge foto’s trekken van mij als ik zat ben”, zei ze.

Wat ik altijd jammer vond aan de uitdrukking “foto’s trekken” is dat we eigenlijk niet wisten waar die uitspraak vandaan komt. Er is in de ganse historiek van de fotografie nooit een techniek of een proces geweest waar je ergens moest aan trekken om een foto te maken. De afgelopen honderdvijftig jaar drukken we op knopjes, dus is er eerder sprake van duwen in plaats van trekken. Ook heel wat van mijn vroegere docenten bij Narafi hadden er geen flauw idee van waar die afgrijselijke uitdrukking vandaan kan komen.

Anders is het bij onze noorderburen. Zij maken “kiekjes”, wanneer ze banale foto’s bedoelen. Het grote verschil is dat zij wel nog weten waar die uitdrukking vandaan komt. Eind negentiende eeuw was er in de universiteitsstad Leiden namelijk een fotograaf van Joodse afkomst, die heette Israël Kiek.

De studenten die Leiden bevolkten kwamen overwegend uit welstellende families, dus hadden die jongelui best wel wat zakgeld mee. En daar speelde fotograaf Kiek handig op in door er een soort handelsmerk van te maken om vooral grappige foto’s te maken van studenten, die daar best wel wat Guldens voor over hadden. Die foto’s werden toen op een relatief klein formaat fotopapier gemaakt, zodat de studenten die makkelijk konden meenemen in hun portefeuille om ze dan tussen pot en pint boven te halen. Dit soort grappige kleine foto’s werden door de Leidse studenten vrij snel “kiekjes” genoemd, naar de naam van de fotograaf die ze maakte. En zo is de uitdrukking “kiekjes maken” wijd verspreid geraakt in Nederland.

Naar de oorsprong van onze Vlaamse uitdrukking “foto’s trekken” hadden we echter tot voor kort nog steeds het raden. En toen gebeurde iets opmerkelijk. Tijdens een fotoshoot raakte ik aan de praat met Bramien, één van de modellen die mij vertelde dat ze taalkunde gestudeerd had en in het dagelijkse leven actief is als leerkracht Nederlands voor anderstaligen. Onvermijdelijk bracht ik mijn netelige taalkwestie naar voor, waarop het model doodleuk antwoordde: “dat komt van het Frans”. De snelheid waarmee ze antwoordde deed mijn mond open vallen van verbazing.

Typische foto door Israël Kiek

Typische foto door Israël Kiek – 1865

Dat we onze slechte taalkundige gewoonte overgenomen hebben van de Franse uitdrukking “tirer une photo” mocht dan wel meteen overduidelijk zijn voor haar, daarmee wisten we natuurlijk nog niet waar de Fransen dit vandaan hebben. En daar is Bramien verder mee aan de slag gegaan in allerlei dikke boeken over de historiek van de Franse taal.

Wat blijkt nu? In de middeleeuwen gebruikten de Fransen het woord “tirer” om de typische bewegingen te benoemen die kunstschilders maken wanneer ze schilderden. In het Frans van de 16de eeuw werd “tirer” gebruikt als synoniem voor “tekenen” of “schilderen”. In onze taal zeggen we trouwens ook nog steeds “een streep trekken” of “een rechte lijn trekken”.

Israël Kiek - 1865

Israël Kiek – 1865

Mensen die zich in de 17de of 18de eeuw in Frankrijk lieten portretteren door een kunstschilder noemden dit: “se faire tirer un portrait”. Toen in de 19de eeuw de fotografie doorbrak lieten mensen hun portret ook door fotografen maken. De uitdrukking “tirer un portrait” nam men gewoon over en werd nadien uitgebreid naar foto’s maken in het algemeen. Uiteindelijk hebben we dit in de Vlaamse volksmond ook overgenomen.

En daarmee werd het mysterie rond onze gruwelijke uitdrukking “foto’s trekken” voor eens en voor altijd de wereld uit geholpen door een pientere taalkundige die in haar vrije tijd model staat tijdens fotoshoots. Dank je wel, Bramien!